حاجى زين العابدين مراغه اى
16
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى )
به معناى امروز ندانستهاند توقع بىجاست . مراغهاى سالها قبل از طرح الگوهاى مرامى نمىتوانست تقاضاى انقلاب خونين داشته باشد ، اگر هم داشت با توجه به ساخت اجتماعى ايران تقاضايى بىپژواك بود ، لكن عظمت مطالباتى كه از رجال قوم و مردم عصر خود دارد ، و به ويژه كه با سبكى مؤثر و نافذ در مردم بيان مىشود ، از انقلاب كمتر نيست . و شايد علت تأثير ژرف او هم در اين بود كه حرف را به قدر امكان و درخور فهم مردم عصرش مطرح كرده ، تا كتابش الحق و الانصاف به شكل راهنماى انقلابيون اوليه درآمده است . چاپ حاضر سياحتنامه كه بر مبناى چاپهاى قديمى كلكته و استانبول به عمل آمده همانطور كه ياد شد نخستين تجديد چاپ ويراسته و كامل اين اثر به شمار مىآيد . علاوه بر آن ضمن تصحيح غلطهاى مشهود مسلم آن چاپها ، در مواردى كه تصحيح و تغيير مىتوانست بحثانگيز باشد - مثلا كلمات يا اصطلاحاتى كه ظاهرا به دليل لهجهء آذربايجانى مؤلف فرم ديگرى گرفته بود - كلمهء جديد در ميان دو قلاب قرار گرفت ؛ نيز اگر نكتهاى مبهم ماند با اين علامت ( ! ) يا ( ؟ ) به آن اشاره شد . با اين حال در اين شيوه نيز زيادهروى نشد به ويژه از آوردن حواشى كه مخل مطالعهء داستان است ، مگر در موارد نادر ، خوددارى گرديد ، و به طور كلى همسانسازى يا تغيير فقط به طور نمونهاى انجام گرديد . به عنوان مثال ترجيح داده شد كلمهء خارجى كنسول كه در اين كتاب به شكل ديگر « قنسول » و « گونسل » هم آمده بود هركدام در جاى خود آورده شود . در مواردى كه نقل قول از كتابها صورت گرفته بود ، مثلا اشعارى كه از شاعران قديم و متأخر فارسى آورده شده ، غلطگيرى فقط در مواقع لغزش وزنى يا اسقاط كلمات به عمل آمد و شكل آن اقوال بدين مناسبت كه شايد در زمان مؤلف ، به ويژه ميان گروه ايرانيان مقيم خارج ، مرسوم بوده است حفظ شد . رسم الخط ، نقطهگذارى ، و پاراگرافبندى نيز به شكل مرسوم امروزه مبدل گرديد . لازم به يادآورى است كه تصحيح غلطهاى قديمى باعث نشد كه چاپ فعلى از غلطهاى خاص خود عارى باشد . * * * چاپ نخست اين كتاب كه در سال 1364 با مقدمهء بالا منتشر گرديد ، مورد اقبال بسيار قرار گرفت و با شتابى غيرمعمول ناياب شد . طى اين سالها تاكنون ، كه فرصت طبع جديدى فراهم آمده است ، دوستداران ادبيات ، پژوهندگان تاريخ اجتماعى و جستوجوگران سير انديشههاى آزاديخواهى و ميهندوستى در كشور ما نظرات گوناگونى در باب آن ابراز كردهاند كه بيش از هر چيز بر تنوع جذابيتهاى سياحتنامهء